جزییات خبر

گزارش نشست نقد و بررسی کتاب « پیمان های الهی با اهل ایمان»

تاریخ انتشار: ۱۳۹۳/۱۰/۲۱ - ۱۲:۲۴ | نویسنده:

                                                                                به نام خدا

 

                      گزارش نشست نقد و بررسی کتاب « پیمان های الهی با اهل ایمان »

 

       کتاب پیمان های الهی با اهل ایمان، نوشته ی محمد محمدیان، به همت دفتر نشر فرهنگ اسلامی، در ده جلد منتشر شده است. این کتاب با هدف تفسیر موضوعی قرآن، بر اساس عبارت «یا ایها الذین آمنوا» تدوین شده است. همان طور که از معنای صریح این عبارت برمی آید، آیات مشتمل بر آن، راه کارها و دستورالعمل های صریحی در اختیار مخاطبان قرآن قرار می دهد. آن چنان که در ادامه می آید، این یکی از مهم ترین نظرگاه های مولف در گزینش این آیات و همچنین گزینش این گونه ی تفسیری بوده است. 

       کتاب پیمان های الهی با اهل ایمان، سه شنبه بیست و پنجم شهریور ماه در مرکز فرهنگی شهر کتاب، با حضور محمدعلی مهدوی راد و حسن بلخاری نقد و بررسی شد. 

 

مراتب و درجات ایمان در قرآن 

       محمدیان، چگونگی شکل گیری موضوع و زیرساخت های تدوین این کتاب را تشریح کرد. وی گفت: در سال 84 مسئولیت نهاد رهبری در دانشگاه علوم پزشکی تهران را عهده دار شدم ؛ جمعی از اساتید آن دانشگاه علاقه مند به تشکیل جلسه ای درباره ی علوم قرآنی بودند؛ لذا از من خواستند که شرایط آغاز آن را مهیا کنم؛ من تحقق این امر را مشروط به این دانستم که ایشان خود در مباحث مشارکت داشته باشند؛ بنا بر این شد، تعدادی از آیات گزینش شود، سوالاتی حول آنها طرح شود و هر یک از اساتید به فراخور علاقه و سلیقه ی خود طی جلسات بعدی به سوالات پاسخ دهد؛ در آن جلسات، 89 آیه ای مدنظر قرار گرفت که با عبارت «یا ایها الذین آمنوا» آغاز می شوند. از آن پس در جلسات یاد شده، در باب هر آیه سوالاتی مطرح، و اساتید حول آن ها مباحثی تشریح می کردند، که باعث بهره جویی من نیز می شد. این جلسات نزدیک به سه سال، با روندی بسیار مطلوب ادامه داشت. زیرساخت های کلی این کتاب، در همان جلسات بنا شد؛ و عمده ی کار نیز در همان جا صورت گرفت.

       وی، چرایی انتخاب آیات یادشده را متذکر شد و افزود: در جامعه ی ما و غالب جوامع اسلامی، افراد بیشتر به دنبال دستورالعمل و نسخه هستند؛ مسائل کلی و کلان، مشکلات زندگی ایشان را مرتفع نمی کند؛ لذا ابعاد مختلف و جزئیات مسائل می باید بر آنها روشن شود. یکی از دلایل اشاعه ی عرفان های جدید، از هر نوع، نیز چنین نیازی است. آیات یاد شده چنین ویژگی ای دارند؛ بسیار دقیق و روشن آن چه را که خداوند از بندگان خود می خواهد، باز می نمایند؛ اگر به دنبال دستورالعملی عرفانی برای طی مراحل ایمان باشیم، این آیات کمک ویژه ای می کنند. علاوه بر این، عبارت «یا ایها الذین آمنوا» بسیار لطیف است؛ آنگاه که خداوند بندگان خود را با چنین شکل و صورتی خطاب قرار می دهد و دعوت می کند، دشواری های تکالیف تقلیل می یابد و از بین می رود.

       محمدیان ادامه داد: علاوه بر این، می توان مدعی شد، بخش اصلی معارف مورد نیاز و توجه در زندگی روزمره ی ما، در این آیات مستتر است. جامعیت این آیات به گونه ای است که تمامی ابعاد زندگی ما اعم از فردی، اجتماعی، جهانی و چون آنها را شامل می شود. نکته ی مهم تر این که قرآن خود دعوت به تدبر و دقت در خواندن آیات کرده است. تدبر به معنی تلاش و تقلا برای دریافت عمق مطلب است. به دنبال این روند می باید ابعاد غیرآشکار مباحث بر ما عیان شود. قرآن، امروز تنها کتاب آسمانی است که در معرض تحریف واقع نشده است. همه ی افرادی که با قرآن در ارتباط هستند، به تدبر در آن مایل اند، اما کاربست آن نیازمند یک کلید است.

       وی، «سوال» را به مثابه کلیدی برای تدبرورزی دانست و افزود: حضرت علی (ع) می فرماید، خداوند با اعطای زبانی پرسش گر مرا مورد عنایتی ویژه قرار داده است. شاید طرح سوال، یکی از شیوه های تدبر در قرآن باشد و موجبات دریافت ابعاد مختلف آیات را فراهم آورد. همان طور که ذکر شد، این کتاب بر همین مبنا نگارش یافته است؛ در مقدمه ی آن از مخاطب خواسته شده است، بلادرنگ از پی خواندن سوالات، پاسخ آن ها را سراغ نگیرد، بلکه قدری تامل کند، مگر خود پاسخی درباره ی آن ها بیابد. بضاعت من بسیار ناچیز است و حتما مومنان و علاقه مندان موارد و نکات متعددی در این آیات خواهند یافت، چرا که قرآن ذخیره ای است بی پایان و هر شخصی به آن ورود یابد، می تواند بهره هایی تازه بجوید. مولف بر این ادعا نیست که پاسخ های طرح شده، قطعی و تمام کننده هستند.

       محمدیان تاکید کرد: از همین روی، رویکرد فنی در پاسخ به این پرسش ها لحاظ نشده است. علاوه بر آن چگونگی رویارویی دانشجویان و جوانان با این اثر نیز ملاک عمل بوده و در شکل صورت بندی مطالب موثر، امیدوارم آن چه بر قلم جاری شده است در جهت رضایت خداوند باشد، و مسبب انحراف و تخریب ذهن مخاطبی نشود؛ بلکه راه گشای انس با قرآن باشد. محور این مباحث بر مساله ی ایمان استوار است؛ قطعا از منظر قرآن، ایمان به یک کلاس یا مرحله تقلیل نیافته است؛ مراتب و درجاتی دارد؛ آیات یادشده به دنبال این هستند، مومنان را پیوسته در مراتب و منازل ایمان بالاتر ببرند.

 

نگاه ایمانی، زیست قرآنی

       مهدوی راد، پیش از تبیین جایگاه کتاب پیمان های الهی ایمان، در ادبیات تفسیری چهارده قرن پیشین، ذکر نکته ای را در قرآنی تر شدن و از آن پس بحث خود ضروری دانست. وی تصریح کرد: این اثر از جهتی هدف نهایی نزول قرآن را بازنمایی کرده است. به نظر می رسد امروز، قدری از قرآن فاصله گرفته ایم؛ به زعم من دو گونه ظلم به قرآن روا داشته ایم؛ مصدر یکی خواص و دیگری عموم الناس است؛ البته این تعبیری مقبول نیست، چرا که آن دسته را که خواص می نامیم در سنجش با جمعی دیگر، در عمومیت واقع می شوند. به هر روی، ظلم خواص از آن روست که همواره عوام را از نزدیک شدن به قرآن منع کرده اند؛ آن را خاص عده ای خاص دانسته اند؛ به زعم ایشان انس با قرآن مستلزم انبوه معلومات و داشته ها است؛ این باعث دوری گزینی غالب افراد شده است.

       وی ادامه داد؛ از آن پس عموم نیز انس خود با قرآن را منفصل کرده اند، روایت است، تنها نگاه به قرآن باعث نورانیت می شود؛ نمی باید از این نکته ابایی داشت، چراکه قرآن کتاب خداوند است و او هم سبب ساز است و هم سبب سوز؛ خداوند در نگاه به قرآن نوعی سببیت و نورانیت نهاده است؛ این تعبیری از شهید بهشتی است. به زعم من اگر مومن در پی زیست قرآنی باشد، تنها می باید با نگاهی ایمانی در قرآن نظر کند و با زبان ایمانی بخواندش؛ در کاربرد این معنا حتی بیش از شش کلاس سواد نیاز نیست. چرا که قرآن هدایت گر تمامی مردم است، پس بیانی در خور فهم تمامی ایشان دارد؛ اگر چنین نباشد، نقض غرض، صورت می گیرد، و خداوند نقض غرض نمی کند. بدیهی است که نگاه فیلسوفانه، محققانه، متکلمانه و فقیهانه، مستلزم تسلط به انبوهی معلومات است. 

       مهدوی راد، ضمن تاکید بر رویکرد مولف این کتاب، مبنی بر عمومی کردن علم و دانش، پیشینه ی مختصری از تفسیر قرآن تشریح کرد. وی اظهار داشت: تفسیر قرآن از زمان پیامبر آغاز شد؛ چرا که قرآن ادبیاتی تازه به جهان عرب وارد کرد. قرآن باکاربست واژگان شناخته شده در زبان عرب، دگرسانی های مهمی درانداخته است؛ جامعه ی عرب در آن مقطع مصداق را در نمی یافت؛ برای مثال، ایشان می دانستند فجر و لیال به چه معناست، اما در عبارت « والفجر ولیال عشر» نمی دانستند، ده شب یاد شده چگونه شب هایی است. به دنبال سوالات افراد از پیامبر تفسیر صورت گرفت؛ از آن پس در دوره ی تابعین مباحثی در این حوزه مکتوب شد؛ به دنبال آن، رویکردهای مختلفی در تفسیر قرآن پدید آمد؛ یکی از آن گونه ها تفسیر موضوعی نام گرفت. 

       وی ادامه داد: تفسیر موضوعی سه گونه دارد؛ پژوهش در آن ها نیز انواع مختلفی دارد. رویکرد مولف این اثر را می توان در این حوزه قرار داد؛ او موضوعی را از قرآن می گیرد و باز به آن باز می گرداند. پیشینه ی این رویکرد بسیار کهن است. این روش به همت زیدبن علی آغاز شده است. در مقطعی، تبلیغات علیه شیعه بر این معنا تاکید می کرد، که شیعیان در قلت هستند، پس حقانیت ندارند. زید بر اساس آیات مربوط به کثرت و قلت، اثبات کرده است که معیار سنجش حق این دست عوامل نیست، بلکه حق خود معیاری دارد. این رویکرد، مصداق تفسیر موضوعی است. روند یاد شده، تا قرن چهاردهم ادامه یافته و در اوج خود قرار می گیرد.

       مهدوی راد افزود: در حوزه ی تفسیر موضوعی، گونه ای تازه صورت گرفته است؛ البته بسیاری از نویسندگان عرب و غیر شیعه، مثل جابر طاها الوانی، بر پیشینه دار بودن آن در عصر حضرت علی (ع) تاکید کرده اند. این مدعا بر مبنای تعبیری از سوی ایشان مطرح شده است؛ حضرت علی (ع) می فرماید، تمامی قرآن به مثابه یک سوره، سوره به منزله یک آیه، آیه به منزله ی یک جمله و جمله به مثابه یک کلمه است.این رویکرد را تفسیر موضوعی سوره ای می نامند؛ به این معنا که آیات سوره ای در ظاهر متفاوت است، اما در پس آن، موضوعی آن ها را در هم می تند. 

       وی، گونه ی دیگری در حوزه ی تفسیر موضوعی برشمرد و اظهار داشت: شهید سید محمد باقر صدر، این گونه را صورت بندی و تعریف کرده است. به زعم او، زنده و زاینده بودن تفسیر در گروه این است که مفسر برآیند اندیشه ی بشری را در پاسخ به پرسش ها و گشودن گره های سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و چون آن ها، به قرآن عرضه کند و پاسخ آن ها را بیابد. او خود در حوزه ی فلسفه ی تاریخ این رویکرد را به کار بسته است. لازمه ی کاربست چنین رویکردی، آشنایی مفسر با اندیشه های بشری است.

       مهدوی راد، کار مولف را در گونه ی اول از گونه های یادشده قرار داد و تاکید کرد: از نظرگاه فنی، می توان مباحث زیادی درباره ی این کتاب طرح کرد، اما از آن جا که نیازمند حرکتی در جهت عمومی سازی فکر و اندیشه و نه البته ساده سازی آن هستیم، این اثری در خور توجه و مفید فایده است.

 

ذهنی مبرا از خطوط!

        بلخاری، از منظری روش شناختی، در باب ماهیت تفسیر و تاویل، مباحث خود را آغاز کرد. وی گفت: مولف این اثر، با در نظر داشتن فرازی مشترک، (یاایهاالذین آمنوا)، تقسیم تازه ای از سور قرآن در انداخته است؛ او بر بنیاد این فراز مشترک و سپهر معرفتی برساخته از 89 آیه، دستورالعمل های خداوند را به مومنان بازگفته است. همچنان که گفته شد، این کار بنایی دانشجویی دارد؛ به این معنا که سعی در نزدیک کردن فهم، به فهم روزگار شده است. مولف خود مدعی ورود به فضاهای تازه در حوزه تفسیر و تاویل قرآن نیست. اما رویکردی تازه در انجام این کار لحاظ شده است؛ این که می توان قرآن را بر خلاف روال رایج، در هندسه ای دیگر نیز مدنظر قرار داد. وجه مشترک مباحث من نیز انتخاب همین فراز است. اما می باید در نظر داشت، تفصیل بحث، ساده کردن قرآن نیست، کشف بطون قرآن است؛ این بدان معنا نیست که قرآن بطونی دارد و در نتیجه آن ها غیر قابل درک هستند؛ وجهی از تفسیر قرآن درک عمق آن است، لکن کاربست زبان سخت مدنظر نیست. 

       وی، در تبیین این معنا تصریح کرد؛ آن که سخن می گوید، باید ساده بگوید، اما آن که اندیشه می ورزد تا سخن بگوید، باید عمیق بیاندیشد؛ مولف این اثر، می باید سخن بگوید، اما این سخن آن گاه از زبان قرآن قابل درک است، که او مشرف بر برخی معانی باشد؛ مراد شان مولف است؛ عظمت کار ایشان در ساده کردن زبان ستودنی است، اما به قطع کسی می تواند انتقال دهنده ی حضرت معنا باشد، که خود در آن به اشراف رسیده باشد؛ چرا که « ان القرآن بطن»؛ یعنی آن که قائل شد، باید معنا در یابد، و یکی از راه های کشف معنا، رسیدن به تفسیرها و ادراک های نوین است. 

      بلخاری، با استناد به روش مولف، تاکید کرد: اشاره به بطون قرآن، بدان معناست که در ظاهر نمانید، آن گاه که با عامه سخن می گویید، ساده بگویید؛ لکن سادگی در شان مولف نیست، در شان متکلم و قائل نیست، در شان روحانی و استاد دانشگاه نیست؛ سادگی در فهم است، نه در ادارک؛ نگرانی در جابه جایی این دو مفهوم همواره وجود دارد، از همین روی، می باید بر این مهم تاکید کرد که بطونی دیگر هم قابل ادراک است. تاکید خداوند بر امی بودن پیامبر، به این معنا نیست که او نمی تواند بخواند و بنویسد، بلکه بدان معناست که ذهن او می باید باکره بماند، یعنی نباید پیش از قرآن کتاب دیگری خوانده باشد؛ چرا که هر خوانشی خطی در ذهن تصویر می کند و ذهن پیامبر باید مبرا از این خطاها باشد. 

      وی بر احتمال ورود به تاویل های ناصحیح و بی ربط، از پی نگاه به قرآن از زوایایی دیگر، تاکید کرد و ادامه داد: قرآن متنی مقدس است با ویژگی های این دست متون؛ از جمله ی این ویژگی ها می توان وحیانی بودن و فرابشری بودن در معنا و ساختار را برشمرد. بر مبنای نص صریح قرآن، معنا دچار نقصان می شد، اگر قرآن جز به عربی نزول می یافت. غالب دانشمندان امروزه، زبان را عرض می دانند، اما تاکید قرآن بر عربی، زبان را در حیطه ی ذات قرار می دهد؛ به این معنا که هیچ زبانی در جهان، یارای تحمل و پذیرش این معنا نیست؛ قرآن در معنا و هم ساختار بدیع و وحیانی است. بر این اساس می باید منطق خاص آن را ادراک کرد. 

      بلخاری تاکید کرد: از آن جا که قرآن در ساختار نیز آسمانی است، نمی توان با اتکا به روش های متداول بشری آن را دریافت. البته در باب وجوه ظاهری می باید به ادراک آن کوشید، هم چنان که فقها این امر را صورت می دهند؛ اصلا حکم عملی می باید بر ظاهر امور تاکید کند، جز آن مخاطب می تواند بهانه کند، سخن مغلق بود، نفهمیدم، انجام ندادم؛ سخنی که در آن عمل نهفته است، می باید بیّن و روشن باشد، ورنه حجت بر مخاطب تمام نیست؛ و این حکم عقل است. اما تنها یک دوازدهم قرآن فقهی است؛ در رویارویی با الباقی آن فهم دقیق نیاز است. با استناد به روش هایی برگرفته از قرآن، کنار هم قرار دادن فرازهای مشترک، می تواند سپهری تازه در فهم آن دراندازد. از ورای این رویکرد، انسان هایی که جان به تقوا و روح و عقل به خرد آراسته اند، می توانند بطن قرآن را استخراج کنند. 

      وی، تقوای بدون خرد، و خرد بدون تقوا را عامل بدبختی دانست و تصریح کرد: کاربست توامان این دو مفهوم، می تواند به استخراج بطون قرآن کمک کند. عقل در طول تاریخ نه متوقف می شود و نه به عقب باز می گردد؛ عقل انسان همواره فربه تر می شود، به مدد آن، باید عمق نگاه ما به قرآن عمیق تر شود، ورنه عقل و درک ما از قرآن به اندازه ی فهم زمان و زمانه بالاتر نمی رود. حقیقت مهجوران، نخواندن قرآن نیست، قرآن به زبان عصر ادراک نمی کنند، این گونه قرآن از زمان عقب می ماند.

 

کلیه حقوق مادی و معنوی متعلق به دفتر نشر فرهنگ اسلامی می باشد.